Uloga garancije porijekla u energetskom sektoru Bosne i Hercegovine tema je stručnog skupa održanog jučer u organizaciji Privredne komore Federacije BiH u Sarajevu.

Šta su garancije porijekla

Po definiciji UN-a obnovljiva energija je energija dobivena iz prirodnih izvora koji se nadopunjuju brže nego što se troše. Sunčeva svjetlost i vjetar, na primjer, takvi su izvori koji se stalno obnavljaju.

Fosilna goriva – ugalj, nafta i gas – s druge strane, su neobnovljivi resursi za koje su potrebne stotine miliona godina da se formiraju, zarobljavajući karbon iz atmosfere koji su uzeli u toku foto-sinteze za perioda svog biloškog života. Fosilna goriva, kada se sagore za proizvodnju energije, oslobađaju u atmosferu taj milionima godina zarobljeni karbondioksid, uzrokuju štetne emisije i globalno zagrijavanje.

Obnovljivi izvori su oni koji pri proizvodnji energije u atmosferu emituju istu ili manju količinu karbonskog dioksida koji su u kratkom životnom ciklusu izvori energije zarobili. Na primjer, ogrijevno drvo i pelet se također smatraju obnovljivim izvorom energije jer u kratkom životnom ciklusu zarobe i oslobode istu količinu karbon dioksida.

Ne svi, ali obnovljivi izvori kao što su solarne foto-naponske i vjetro elektrane prilikom proizvodnje električne energije u atmosferu ne emituju karbondioksid. Time se svrstavaju u grupu onih izvora koji imaju niži karbonski otisak od prosječnog.

Takvi, najčešće nazvani „zeleni izvori“ imaju pravo na dobijanje potvrda o količini uštede emisija prilikom proizvodnje „zelene“ energije u odnosu na prosječne emisije na globalnom nivou. Ove potvrde se nazivaju garancije porijekla, i izdaju se za određeni izvor električne energije i za određenu godinu proizvodnje.

Vlasnici solarnih elektrana u BiH godinama gube milione KM zbog nedostajućih garancija porijekla

Tako je na primjer jedna solarna elektrana projektovana i instalirana od EMT SOLAR  koja je sredinom ove godine počela sa radom u Gračanici na jednoj tvornici za preradu drveta, ove godine imala uštedu električne energije od preko 279 MWh (preračunato preko 150.000 KM), ali i uštede emisija karbonskog dioksida CO2 od gotovo 400 tona. Završetkom godine, vlasnik ove solarne elektrane koja nije dobila poticaj od nekog javnog izvora, ima pravo da dobije garancije porijekla na količinu električne energije i uštede emisija CO2 koje je njegova solarna elektrana ostvarila, što bi prema trenutnoj cijeni na berzi od oko 80€ po toni CO2, značilo dodatnih 60.000 – 70.000 KM prihoda. 

Ukoliko se saberu gubici stotina vlasnika solarnih elektrana u BiH, za period od 2014. godine, kako je novi Zakon o OIE na snazi, gubici se mjere milionima KM.

U skladu sa energetskom tranzicijom, u Bosni i Hercegovini već nekoliko godina funkcioniše otvoreno tržište električne energije, na kojem je prisutna sve veća potražnja za energijom proizvedenom iz obnovljivih izvora. U posljednje vrijeme poslovni partneri iz Evropske unije od bh. proizvođača često zahtijevaju posjedovanje garancija porijekla, elektronskog dokumenta koji dokazuje da je određena količina energije proizvedena iz obnovljivih izvora. Izdaju se proizvođačima energije iz obnovljivih izvora, a nabavljaju ih snabdjevači ili veliki potrošači energije koji žele pokazati da koriste zelenu energiju.Ovaj stručni skup javnosti je približio proces izdavanja garancija porijekla, kojim se kvalifikovanim proizvođačima električne energije potvrđuje da je dati udio električne energije proizveden u postrojenju korištenjem obnovljivih izvora energije. Na uvođenje tog procesa Bosna i Hercegovina se obavezala potpisivanjem ugovora o pristupu Energetskoj zajednici, prepoznajući važnost energetske efikasnosti za podršku održivom ekonomskom rastu i kretanju prema članstvu u Evropskoj uniji.

(Ne)Operator za obnovljive izvore energije FBiH koči izdavanje garancija porijekla

Glavni uvodničar skupa bila je Naida Taso iz Sekretarijata Energetske zajednice u Beču, koja je velikom broju prisutnih proizvođača pojasnila postupke pribavljanja, prenošenja i poništavanja garancija porijekla, značaj ovog instrumenta koji dokazuje porijeklo proizvedene energije, kao i najnovije zahtjeve Evropske unije u tom pogledu.Organizator je očekivao da će ovaj skup unaprijediti saradnju na ekspertskom, institucionalnom i drugim nivoima svih sudionika u procesu izdavanja garancija porijekla. No, činjenica da skupu nisu prisustvovali najavljeni predstavnici nadležnog izdavačkog tijela u FBiH – Operatora za OIE, a nije se pojavio niko ni iz Ministarstva za energetiku FBiH, pokazala je da naša država i nije sasvim spremna na procese koje joj propisuju direktive Evropske unije, u pogledu dokazivanja i mogućnosti prometovanja električne energije iz obnovljivih izvora od strane kvalifikovanih proizvođača kojih je u Bosni i Hercegovini iz mjeseca u mjesec sve više.

FERK aktivno učestvovao u raspravi, utvrđeno da ugovor leži u fioci

Zahvaljujući predstavnicima FERK-a, te prisutnih invetitora, projektantski i inženjerskih kuća iz oblasti solara, skup je ipak spošao u aktivnoj i konstruktivnoj atmosferi. U toku diskusije je utvrđeno da je prijedlog ugovora upućen od strane Energetske Zajednice još ljetos Operatoru za OIE FBiH, ali još uvijek leži u nekoj mostarskoj fioci. Čeka li ovaj ugovor konstituisanje federalne vlasti ostaje upitnik dok privrednici izvoznici a i vlasnici solarnih elektrana trpe štetu.

Korporativni ugovori o kupovini električne energije iz obnovljivih izvora

Kako bi se proces doveo do kraja, jedan od koraka je i potpisivanje korporativnih ugovora o kupovini električne energije iz obnovljivih izvora između Energetske zajednice i tijela ovlaštenih za izdavanje garancija porijekla na električnu energiju iz obnovljivih izvora i vođenje registra garancija porijekla, ponuđen operatorima u oktobru. „Potpisivanjem ovih ugovora, u središte energetske tranzicije bi se postavili prozjumeri i energetske zajednice u BiH, a država bi se jasno odredila da je za zelene modele tranzicije“, kazala je Taso.

S obzirom da skupu nije prisustvovao niko iz ovlaštenih izdavačkih tijela u Bosni i Hercegovini, prisutni su ostali uskraćeni za niz odgovora na otvorena pitanja.

„Poslali su (izdavačka tijela u BiH, op.a.) izraz interesovanja da se projekat implementira i da učestvuju. Svi su aktivno učestvovali. Aktivni bili online. Nakon toga svim izdavačkim tijelima poslali smo pismo tražeći da se ovi ugovori što prije potpišu. Nismo dobili povratnu informaciju. Projekat je u julu završen, u septembru smo pripremili i u oktobru poslali pisma sa ugovorima. Nadam se da im samo treba vremena da prouče ugovore“, odgovorila je Taso na pitanje o tome zašto još nisu potpisani korporativni ugovori sa operaterima obnovljivih izvora energije u BiH, čime bi naša država bila korak bliže jedinstvenom evropskom registru garancija porijekla, a domaći proizvođači električne energije iz obnovljivih izvora – tržištu Evropske unije.

Projekat Energetske zajednice – registri za garancije porijekla

Sekretarijat Energetske zajednice je početkom godine pokrenuo projekat uvođenja nacionalnih registara i regionalnog sistema za trgovinu garancijama u skladu sa pravilima Evropske unije. Poslije javnog tendera angažovana je specijalizovana firma Grexel koja je nedavno završila registre za zemlje Zapadnog Balkana, ali i Gruziju, Moldaviju i Ukrajinu, takođe ugovorne strane Energetske zajednice.

Tokom projekta održano je nekoliko treninga za izdavačka tijela kako bi naučili da koriste i svojim potrebama prilagode nacionalne registre. Zemlje sada imaju rok od godinu dana da potpišu ugovor za korištenje i održavanje sa firmom Grexel. Njihov nacionalni registar tada počinje da radi. 

Energetska zajednica nema stav o slučaju „Trgovska gora“

Direktor EMT SOLAR, Ekrem Mušić, zanimao se i za stav Sekretarijata Energetske zajednice o slučaju „Trgovska gora“ i planu članice Evropske unije da nadomak granice sa Bosnom i Hercegovinom izgradi centar za zbrinjavanje nuklearnog otpada.

„Nemamo stav u vezi s tim pitanjem“, odgovorila je Taso.